architektura

Kamienica wraz z oficyną znajduje się w płd. pierzei ulicy Królewskiej u jej zbiegu z ulicą Żmigród. Dawny nr policyjny 207. Nr hipoteczny WH 143, KW 1210, 1231 Jak wskazują źródła i literatura przedmiotu zabudowa przy obecnej ul. Królewskiej pojawiła się w XV w., a wiązało się to niechybnie z ograniczoną liczbą parceli w obrębie murów miejskich. Materiały archiwalne nie precyzują rodzaju i formy zabudowy, choć można zakładać, iż była to podobnie jak na Krakowskim Przedmieściu zwarta i wolnostojąca zabudowa drewniana.

Pierwsze obiekty murowane pojawiły się w k. XVII w. Jednym z nich był Pałac Pociejów – obecnie usytuowany przy ul. Królewskiej 17.

Zbudowany został przez Ludwika Pocieja, hetmana litewskiego w l. 1678-1700 na gruntach zakupionych od Szaniawskich, którzy władali wówczas znacznym terenem przy ul. Królewskiej. Pałac uwzględniony został po raz pierwszy na planie d’Orxera z 1716 r.

Po śmierci Ludwika Pocieja /1730 r./ rezydencję dziedziczy córka Ludwika Borzęcka, Postolina koronna, a jej mąż Franciszek Borzęcki sprzedaje nieruchomość Tomaszowi Długskiemu, podkomorzemu lubelskiemu. Kolejni właściciele pałacu to Książe Aleksander Lubomirski, kasztelan lubelski oraz Krzysztof Korn, kupiec i ławnik lubelski. W tymże okresie/k. XVII w./ istnieje już liczna zabudowa sakralna i rezydencjonalna, o czyn świadczą przekazy kartograficzne. Wówczas też na omawianej parceli, z tyłu pałacu, pojawia się oficyna na całej szerokości działki, nie występująca na placach wcześniejszych. Świadczy to o późniejszej proweniencji tegoż budynku, zapewne ok. poł. XVIII w.

W 1803 r. Krzysztof Korn i żona Julianna z Fryczów sprzedają całą nieruchomość Adamowi Umienieckiemu, właścicielowi majątku Jastków, za sumę 28.000 złp. Po śmierci Umienieckiego pałac dziedziczą dzieci: Julian, Henryk, Aleksander, Pelagia, Zofia, i Paulina przy czym w 1833 całość odkupuje od rodzeństwa Zofia z Umienieckich Dłużewska za 42.000 zł.

W tym okresie pałac został prawdopodobnie gruntownie przebudowany, choć nie są to informacje do końca potwierdzone. Wiarygodne są natomiast przekazy świadczące o powstaniu w tym czasie /pocz. XIX w./ oficyny bocznej wzdłuż ulicy Żmigród. Oficyna ta była budynkiem jednopiętrowym i przylegała od tyłu do pałacu frontowego, nie łączyła się zaś z oficyną poprzeczną w tylnej cz. działki.

W 1840 r. następuje kolejna zmiana właścicieli. Najpierw nieruchomość „… dom z oficyną i dziedzińcem na całej szerokości i długości tegoż aż do murów dwóch odgraniczających placyk stajenny i stajnie od tegoż dziedzińca…” kupuje Julia z Uruskich Sulatycka, a później w końcu tegoż roku – Ferdynand Miłżecki za 29.500 zł. Drugą część nieruchomości czyli „… łazienki zimowe i letnie z Placem i studnią…” Dłużewska sprzedała Paulinie Umienickiej, która z kolei w 1813 r. nabyła część frontową należącą do Miłżeckiego, stając się właścicielem całości.

Paulina Umieniecka, secundo voto Makowska, została przymusowo wywłaszczona w 1850 r., a całość na publicznej licytacji nabył Antoni Müller. Od tegoż kupuje Daniel Andrzejewski /1857/ sprzedając nieruchomość Emilii z Bętkowskich Szaniawskiej.




ZOBACZ:

Z tego okresu /ok. 1846 r./ posiadamy dokładne przekazy o stanie ówczesnej zabudowy. Składała się nań:

- kamienica frontowa, dwupiętrowa, kryta gontem,
- oficyna w podwórzu, parterowa, kryta gontem,
- oficyna parterowa, kryta gontem,
- drwalnie parterowe, drewniane pod gontem,
- wozownia parterowa, drewniana, kryta gontem.

W kamienicy /pałacu/ wymienia się m.in.: piece kaflowe białe, rosyjskie, kominki szafiaste, posadzki taflowe drobne z drzewa twardego w sali na piętrze. Podobne wyposażenie posiadały też oficyny.

Inne źródła zawierają jeszcze dokładniejszy opis zabudowy: „…Pałac wybudowany przez Pocieja posiadał obszerne terytorium. Był dwupiętrowy o ośmnastu dużych oknach i ośmiu parterowych mniejszych. Wjeżdżało się doń przez sklepioną bramę. Klatka schodowa bardzo obszerna o sześciu oknach i duże sienie na obu piętrach, zastępujące antykamery. Wewnątrz – komnaty o wysokich ścianach, ozdobione stiukowymi gzymsami; między nimi dwie b. duże sale na górnym i dolnym piętrze, po sześć okienna przestrzał mające, i cztery salony mniejsze. W salach ładne murowane kominki. Ściany adamaszkiem i brokatem obite z wyjątkiem dwóch dużych sal, których ściany i ozdobne stiukowe plafony pokryte były pięknymi freskami. Na parterze mieściły się pokoje służbowe i te były łukowato sklepione. Do pałacu przylegała oficyna, już od ulicy zw. Żmigród położona, w której były dwie duże sale bilardowe i obszerna sala jadalna dla służby oraz kuchnie. Z małą przerwą od tej oficyny stała druga w kierunku do niej poprzecznym, w której były łazienki, stajnie, wozownie i kilka obszernych pomieszczeń dla dworzan. O wielkości tego budynku można sądzić z tego, że po nadbudowaniu piętra lokowały się tam później długi czas najprzód 7-klasowa szkoła handlowa, a później 8-klasowe gimnazjum męskie im. Staszica, a było tam 8 sal i 16 innych pokoi. Za tą oficyną leżał nieduży ogród owocowy z inspektami i oranżerią. Pod pałacem były głębokie piwnice, które mają połączenie /obecnie zamurowane/ z jakimiś podziemnymi korytarzami, wiodącymi pod mury kollegium jezuickiego i pod ul. Żmigród.”

W 1871 r. pojawiła się na działce nowa oficyna oraz składy, szopy i ubikacje.

W k. XIX i na pocz. XX w. dokonują się zasadnicze przekształcenia pierwotnej formy pałacu i tylnej oficyny. Zostają one nadbudowane o jedną kondygnację. Pewne zmiany zaistniały także w ich układzie wnętrz. Lakoniczność źródeł nie pozwala na precyzyjne określenie przekształceń tym bardziej, iż oficyna tylna obecnie nie istnieje. Pewnym jest natomiast, iż rozbudowana część frontowa otrzymała wówczas /1903/ nowy wystrój fasady, zachowany do chwili obecnej. /patrz fot.1/. na rozległym wewnętrznym podwórzu pojawiają się też na pocz. XX w. liczne budynki gospodarcze, zazwyczaj drewniane, parterowe.

Wszystkie omówione wyżej przemiany zawdzięczać należy rodzinie Szaniawskich, oni to bowiem władali nieruchomością do 1918 r. Wówczas całość kupuje Józef Tuszewski, od niego połowę nabywa w 1919 r. Berek Erlich, zaś w 1920 r. właścicielem całości stają się drogą kupna – Jankiel i Liba Idlisowie. W następnych latach następuje podział własności w równych, zmieniających się stosunkach, a właścicielami wymienianymi są: Icek i Chaja Szpiro, Pinkwas Bas, Moszek Szpiro, Dawid Perec, Zyner, Lichtenstejn, zaś w 1939 r. – Sura Finkelstejn i Szura Bojgen.

W międzyczasie ma miejsce kolejna akcja budowlana tzn. nadbudowa II piętra oficyny od str. ul. Żmigród /1929 r./ z jednoczesną adaptacja wnętrz całości budynku dla potrzeb działającego tu wówczas Sądu Okręgowego.

Oprócz Sądu w kamienicy frontowej i oficynach w l. 30-tych egzystują: dwie drukarnie, zakład fryzjerski, sklep spożywczy, biuro pisania podań. Podwórze o pow. 549m2 było wybrukowane. Dom remontowany bieżąco w l. 1934-36 /nie podany zakres/.

Po 1939 dom frontowy został zajęty przez Niemców na Sąd Specjalny, a ponadto funkcjonowały tu: zakład introligatorski, zakład stolarski, sklepy – galanteryjny i papierniczy.

W czasie działań wojennych uszkodzona ściana szczytowa, komin i pokrycie dachowe /remont w 1948/. Zburzona oficyna tylna. Obecnie obiekt pod zarządem MZBM /OZB-3/.

W l. 1972-73 remont generalny kamienicy frontowej i oficyny. Zakres remontu: wzmocnienie stropów drewnianych nadbitkami z bali wymiana podsufitek, przemurowanie ścian kominowych na poddaszu, przemurowanie kanałów wentylacyjnych, wymiana pokrycia dachu, wymiana podłóg białych i legarów, wymiana ok. 30 % skrzydeł drzwiowych, wymiana większości okien, wykonanie izolacji pionowej fundamentów, odgrzybienia całego budynku, wymiana stopni i spoczników schodów, wymiana pieców i trzonów kuchennych, wymiana instalacji elektrycznej i wod.-kan., wymiana tynków zewnętrznych /ok. 80 %/.

W 1971 r. obiekt wpisany do rejestru zabytków pod nr A/495.

 

Sytuacja
– d. pałac i oficyna w zabudowie zwartej, na narożnej działce u zbiegu ulic Królewskiej i Żmigrodu. Od strony tylnej obszerne podwórze graniczące z posesją Żmigród 3 /dawniej należące do Królewskiej 17/, od str. Zach. Przylega do kamienicy Królewska 15 działka o kształcie nieregularnym, zbliżonym do prostokąta.

a / Budynek frontowy /d. pałac/

Materiał i konstrukcja – murowany z cegły pełnej na zaprawie wapiennej, obustronnie tynkowany. Ściany działowe murowane z cegły oraz drewniane. Balkony żelbetowe na belkach stalowych. Balustrady proste z prętów. W suterenach sklepienia klasztorne, kolebkowe, krzyżowe. W piwnicach sklepienia ceglane kolebkowe, kolebkowe z lunetami oraz krzyżowe, wtórnie przekształcone. W sieni przejazdowej strop płaski wzmocniony łukami o wykroju koszowym. Na wyższych kondygnacjach stropy drewniane z podsufitką, tynkowane. Więźba dachowa krokwie – płatwiowa ze stolcem centralnym. Dach kryty blachą. Schody do piwnicy ceglane w sklepionym odcinkowo korytarzu. Schody na górę ceglane, dwubiegowe z obłożeniem drewnianym. Balustrada drewniana, tralki proste, poręcze profilowane. W sieni przejazdowej trylinka, w piwnicach i cz. Pomieszczeń suteren posadzki cementowe. Wyżej podłogi białe, w części pokoi parkiet. Okna ościeżnicowe, dwuskrzydłowe z nadświetlem, wielokwaterowe ujednolicone za wyjątkiem III pietra. Drzwi jedno i dwuskrzydłowe płycinowe pełne, część okien górą przeszklona, drzwi balkonowe przeszklone w całości. Brama do sieni dwuskrzydłowa, klepkowa z furtką w cz. środkowej.

Rzut – budynek na planie prostokąta, szerokofrontowy. Dwutraktowy z sienią przejazdową w przyziemiu. Klatka schodowa w trakcie tylnym z wejściem z sieni. Pomieszczenia w obu tralkach rozmieszczone w amfiladzie.

Bryła – budynek od strony ulicy czterokondygnacyjny, w tym wysokie sutereny, od podwórza pięciokondygnacyjny. Podpiwniczony z wejściem od podwórza. Dach niski dwuskrzydłowy z naczółkiem od str. wsch.

Elewacje – frontowa – czterokondygnacyjna, dziewięcioosiowa, symetryczna. W kondygnacji suteren boniowana, otwarta oknami i schodkowymi zejściami do suteren. Na osi brama do sieni, zamknięta łukiem koszowym. Wyższe kondygnacje gładkie, okna rozmieszczone regularnie. Pod oknami drugiego piętra gzyms kordonowy. Wszystkie okna, z wyjątkiem suteren – w profilowanych obramieniach, na piętrze z trójkątnymi naczółkami na I i II p. Od dołu okien gzymsy parapetowe. Gzyms wieńczący profilowany, mocno wysunięty. Elewacja tylna gładka, dziewięcioosiowa, okna rozmieszczone regularnie. Na osi zachodniej I piętra drewniany wykusz konstrukcji słupowej dostępny schodami. Na osiach skrajnych IV i V kondygnacji balkony z balustradami zapewne z okresu międzywojennego.

Wyposażenie i wystrój wnętrz – brak d. wyposażenia. Klatka schodowa z obłożeniem oraz podwójne drzwi do mieszkań wysunięte na spocznik schodów – sprzed 1939. Piece i trzony po 1945. Kominki, sztukaterie – nie zachowane.

Instalacje – pełne uzbrojenie.

Otoczenie – od str. ulicy chodnik z płyt betonowych, w sieni trylinka, także na podwórzu, na środku trawnik z czterema jesionami. Od str. zach. Ciąg piętrowych komórek dobudowanych w l. 70-tych do bocznej zabudowy posesji Królewska 15. od str. płd. niski mur przylegający do gospodarczej zabudowy posesji Żmigród 3.

 
 
b/Oficyna

Materiał i konstrukcja – mury konstrukcyjne i cz. ścianek działowych z cegły pełnej, tynkowane. Niektóre ścianki działowe drewniane. Więźba krokwiowo-płatwiowa, dach kryty blachą. Stropy na kondygnacjach dolnych – typu „kleina”, na ostatniej – drewniane. W suterenach posadzki cementowe i współczesne wykładziny. Na klatce schodowej lastryko. W pomieszczeniach mieszkalnych podłogi deskowe i parkiet. Schody ceglane, dwubiegowe, stopnie lastrykowe. Balustrady żeliwne, ażurowe ze stylizowanym motywem geometryczno-roślinnym. Poręcz drewniana lekko profilowana. Okna ościeżnicowe, dwuskrzydłowe z naświetleniem, część z lufcikami. Od podwórza częściowo okratowane. Drzwi jedno i dwuskrzydłowe, płycinowe, pełne, zewnętrzne do klatki schodowej przeszklone z ozdobną kratą o motywach geometrycznych. W dolnych partiach płyciny z pryzmatami. Wewnętrzne w klatce schodowej dwuskrzydłowe, przeszklone, wahadłowe.

Rzut – budynek na planie wydłużonego prostokąta, szerokofrontowy. Wnętrza dwutraktowe z korytarzem wielodzielne, niesymetryczne. Klatka schodowa w trakcie frontowym. Pomieszczenia na poszczególnych kondygnacjach rozmieszczone w amfiladzie.

Bryła – od strony podwórza trójkondygnacyjna, od ul. Żmigród w części płd. trzykondygnacyjna, w cz. pn. dwu-. Dach dwuspadowy, od strony Żmigrodu z wysokimi lukarnami w połaciach dachowych. Od str. pn. węższy, dwukondygnacyjny łącznik z kamienicą frontową.

Elewacje – od strony podwórza dziewięcioosiowa, trójkondygnacyjna. Gładka bez cokołu. Okna rozmieszczone regularnie, bez obramień. Na trzeciej osi od pn. główne wejście, na skrajnej pn. osi balkony na obu piętrach, z ozdobnymi kutymi balustradami.

Elewacja wschodnia – w części dwu-, w części trójkondygnacyjna. Dziewięcioosiowa, symetryczna, gładka, okna rozmieszczone regularnie, bez obramień, pod oknami II piętra prosty pas gzymsu. Kondygnacja ta rozczłonkowana pilastrami o jońskich głowicach. W połaci dachowej 10 lukarn z daszkami dwuspadowymi.

Elewacja płd. – gładka, dwuosiowa z trójkątnym szczytem.

Wnętrze – wystrój i wyposażenie – pierwotne nie zachowane. Wystrój klatki schodowej z ok. 1929, piece i trzony kuchenne z białych kafli, współczesne.

Instalacje – pełne uzbrojenie instalacyjne.

 

III WSKAZANIE GŁÓWNYCH WARTOŚCI

WNIOSKI KONSERWATORSKIE

Budynek przy ul. Królewskiej 17 powstał w końcu XVII w. jako pałac, miejska siedziba zamożnego rodu Pociejów. Wraz z dobudowaną później oficyną tylną /ok. poł. XVIII w./ i oficyną boczną / pocz. XIX w./ stanowiły jeden z przykładów rezydencjonalnej zabudowy śródmiejskiej, jakich wiele powstało począwszy od k. XVII w. w tej części Lublina. Przekazy źródłowe /opisy wnętrz/ jak też „lista” kolejnych właścicieli dowodzą, iż był to obiekt ze wszech miar reprezentacyjny, godny swej niezwykle korzystnej lokalizacji /główny trakt, katedra/. O jego późnobarokowym /zapewne/ wystroju zewnętrznym, brak jakichkolwiek przekazów ikonograficznych.

Zupełnie inaczej jawi się obiekt w chwili obecnej. Kolejne zmiany właścicieli i związane z tym przekształcenia, zmiana przeznaczenia pałacu na kamienicę czynszową, a także w pewnym stopniu zniszczenia wojenne zniekształciły pierwotny wygląd i układ wnętrz. Fasada opracowana na pocz. XX w. także różni się niechybnie w stosunku do pierwowzoru, może z wyjątkiem I piętra z oknami zwieńczonymi trójkątnymi naczółkami.

Z dawnej świetności pozostało niewiele elementów świadczących o pierwotnym pałacowym założeniu. Do tychże zaliczyć należy: skalę budowli w tym zwłaszcza jej długość, czytelny częściowo układ wnętrz w partiach przyziemia i parteru, wspomniany już detal architektoniczny parteru jak też skromną, acz monumentalną formę artykulacji fasady.

WNIOSKI KONSERWATORSKIE

Bryła – pomimo późniejszych nawarstwień zmieniających pierwotną XVII- wieczną formę, bryła obecna ukształtowana ostatecznie na pocz. XX w. posiada niewątpliwie wartości historyczne i kompozycyjne, zarówno jako obiekt pojedynczy jak też jako element ciągu zabudowy pałacowej /później czynszowej/ w płd. pierzei ulicy Królewskiej. Względy te decydują o zachowaniu bryły w obecnej formie bez możliwości rozbudowy /w tym nadbudowy/ zmiany wysokości dachów bądź umieszczania w nich lukarn doświetlających poddasze. Uwagi te dotyczą zarówno budynku frontowego jak oficyny bocznej, z wyjątkiem lukarn, które zostały tu już zrealizowane w 1929r.

Rzut i układ wnętrz – wielokrotnie wtórnie przekształcony, w większości nieczytelny stan pierwotny. Do ochrony kwalifikują się rozczytane elementy d. układu w tym: ogólny zarys /plan/ budynku w obrębie zewnętrznych i wewnętrznych murów magistralnych wydzielających dwa trakty, sień przejazdową oraz klatkę schodową. Zachować należy bezwzględnie dawne formy konstrukcyjne w postaci łukowych nadproży /patrz brama/, sklepień w pomieszczeniach przyziemia oraz sklepień, korytarzy i komór piwnic.

W oficynie dopuszcza się w górnych kondygnacjach wprowadzenie nowych podziałów ściankami o charakterze tymczasowym.

Elewacje – wtórnie przekształcane, obecną formę otrzymały w XX w., pałac- 1902, oficyna- 1929. Posiadają więc formę historyczną, choć nie pierwotną, aczkolwiek pewne elementy zdają się świadczyć, iż opracowanie parteru kamienicy frontowej nosi cechy charakterystyczne dla miejskiej zabudowy pałacowej k. XVII pocz. XVIII w. Obie elewacje frontowe tzw. pałacu i oficyny należy zachować bez zmian. Dotyczy to osiowości, wielkości, kształtu i rozmieszczenia otworów okiennych, artykulacji, detalu architektonicznego. W tym kontekście zmiany współczesne w przyziemiach elewacji frontowych obu budynków jawią się niezbyt korzystnie /nieregularnie rozmieszczone otwory, schodkowe zejścia do suteren, gabloty/, a dalsze niekontrolowane działania w tym względzie mogą doprowadzić do całkowitej pauperyzacji form monumentalnej wszakże założenia architektury.

Elementy wyposażenia i wystroju – dawne wyposażenie nie przetrwało do naszych czasów. Wzmiankowane w źródłach kominki, ozdobne piece, malowane plafony, sztukaterie – zniszczono w czasie kolejnych przekształceń.

W oficynie przebudowanej w 1929r. zachowały się z tego okresu – klatka schodowa wraz z wystrojem i drzwiami gł. wejścia oraz ozdobne balustrady balkonów od strony podwórza. Elementy te podlegają ochronie.

Program użytkowy – nie budzi większych zastrzeżeń jako historycznie /pocz. XIX w./ uzasadniony /na górze mieszkania, przyziemiu handel i usługi/.

Otoczenie – uporządkowania wymaga teren przed kamienicą od ul. Królewskiej /różne formy komunikacji zewnętrznej z suterenami, chodniki /. Zagospodarowanie podwórza nie budzi zastrzeżeń.

Postulaty badawcze – należy dążyć do podjęcia badań architektonicznych na obecność polichromii, w salach I i II w trakcie frontowym.

Wszelkie prace budowlane i konserwatorskie należy uzgadniać z Miejskim Konserwatorem Zabytków w Lublinie.

 
opracował mgr Włodzimierz Boruch